پنبه یکی از منسوجات پایه صنعت مد است. هر کمد لباس به احتمال زیاد تعداد زیادی از لباس های پنبه ای، اعم از ساده، رنگ شده و مخلوط را در خود جای داده است. پنبه الیافی طبیعی است که از گیاه پنبه مشتق می شود و قدمت استفاده از آن به هزاره پنجم قبل از میلاد برمی‌گردد.

ماهیت پنبه

پنبه نوعی الیاف استیپل نرم و کرکی است که در غوزه (قوزه) یا محفظه محافظ اطراف دانه های گیاه پنبه از تیره گوسیپیوم (Gossypium) که جزء خانواده گل ختمی پنیرکیان به حساب می آید، رشد می کند. الیاف پنبه در وهله اول از سلولز تشکیل می شوند؛ سلولز یک ترکیب آلی و نامحلول است که نقش مهمی در ساختار گیاه بازی می کند و یک ماده نرم و کرکی است. با این حال درصد پایینی از موم، چربی، پکتین و آب نیز در ساختار پنبه وجود دارد. غوزه های پنبه تحت شرایط طبیعی، پراکندگی دانه ها را افزایش خواهند داد.

گیاه پنبه به آفتاب فراوان، دوره رشد طولانی بدون یخبندان و بارندگی زیاد نیازمند است. گیاه مذکور جزء بوته های بومی مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان منجمله آمریکا، آفریقا، مصر و هندوستان است. بیشترین تنوع گونه های وحشی پنبه در مکزیک یافت می شود؛ استرالیا و آفریقا از این حیث در رده های بعدی قرار می گیرند. ایالت تگزاس آمریکا، بزرگترین تولید کننده پنبه است و منطقه دشت های جنوبی در قسمت شمالی این ایالت، بزرگترین ناحیه کشت پنبه در جهان به شمار می آیند.

الیاف پنبه معمولاً به صورت نخ یا رشته های بلند ریسیده می شوند؛ سپس از آنها برای ساخت منسوجات نرم، قابل تنفس و بادوام استفاده می شود. قدمت استفاده از پنبه به عنوان پارچه به دوران ماقبل تاریخ باز می گردد؛ تکه پارچه های پنبه ای که قدمت آنها به هزاره پنجم قبل از میلاد و تمدن دره سند برمی‌گردد، در این منطقه کشف شده است؛ در ضمن بقایایی از پارچه های پنبه ای در پرو پیدا شده که به 6000 سال قبل از میلاد مسیح مربوط می گردند. اگر چه کشت پنبه از دوران باستان آغاز شده؛ اما اختراع دستگاه پنبه پاک کنی باعث کاهش هزینه تولید پنبه گردیده و موجبات استفاده گسترده از آن را فراهم کرده است. این قضیه سبب شده تا پنبه به پرکاربردترین نوع الیاف طبیعی در ساخت منسوجات امروزی بدل گردد.

طبق برآوردها، تولید جهانی پنبه در حال حاضر 25 میلیون تن یا 110 میلیون عدل می باشد که 2.5% از زمین های قابل کشت جهان را به خود اختصاص داده است. هند بزرگترین تولید کننده پنبه جهان محسوب می شود. ایالات متحده برای سال های متمادی بزرگترین صادر کننده پنبه جهان بوده است.

انواع پنبه

امروزه چهار گونه پنبه به صورت تجاری پرورش داده می شوند که همگی آنها در دوران باستان اهلی شده اند. گونه های مختلف پنبه عبارتند از:

  • گوسیپیوم هیرسوتوم (Gossypium hirsutum) یا پنبه آپلند (Upland Cotton): بومی آمریکای مرکزی، مکزیک، دریای کارائیب و جنوب فلوریداست (۹۰% تولید جهانی پنبه از این گونه است).
  • گوسیپیوم باربادنس (Gossypium barbadense) مشهور به پنبه استیپل فوق بلند: بومی مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی است (۸% تولید جهانی پنبه از این نوع است).
  • گوسیپیوم آربوریوم (Gossypium arboreum) یا پنبه درختی: بومی هند و پاکستان به حساب می آید (کمتر از ۲% تولید جهانی پنبه از این گونه است).
  • گوسیپیوم هرباسیوم (Gossypium herbaceum) یا پنبه لووان (Levant Cotton): بومی آفریقای جنوبی و شبه جزیره عربستان است (کمتر از ۲% تولید جهانی را به خود اختصاص داده است).

با این حال دسته بندی دیگری نیز برای پنبه وجود دارد که آن را به چهار نوع دیگر طبقه بندی می نماید. هر کدام از این چهار نوع دارای ویژگی های خاصی هستند.

۱- پنبه پیما (Pima cotton): بهترین نوع پنبه در جهان محسوب می شود؛ زیرا بسیار نرم و بلند است. پنبه، گیاه بومی آمریکای جنوبی و جنوب غربی آمریکا است. پارچه پنبه ای پیما بسیار پرطرفدار است؛ چون در برابر کمرنگ شدگی، پارگی و چروک شدن بسیار مقاوم می باشد.

۲- پنبه مصری (Egyptian cotton): شباهت زیادی به پنبه پیما دارد. این دو نوع پنبه در دسته علمی گوسیپیوم باربادنس قرار می گیرند. این پنبه ها از نظر ویژگی های مقاومتی شبیه هم هستند؛ اما پنبه مصری در دره رود نیل در مصر رشد می کند.

۳- پنبه آپلند (Upland cotton): بسیار کوتاه هستند، و حدود ۹۰% از تولید پنبه جهان را به خود اختصاص می دهد. پنبه آپلند محصول بومی آمریکای مرکزی، مکزیک، کارائیب و جنوب فلوریدا است، و بیشتر در آن منطقه رشد می کند.

۴- پنبه ارگانیک (Organic): پنبه ارگانیک به هر نوع پنبه ای گفته می شود که بدون استفاده از مواد شیمیایی رشد می کند و از نظر ژنتیکی دستکاری نشده است.

معمولاً گونه های ترکیبی پنبه نیز کشت می شوند. دو گونه پنبه دنیای جدید، قسمت اعظم کشت و تولید پنبه را در جهان به خود اختصاص داده اند؛ اما قدمت استفاده و کشت دو گونه دیگر که مربوط به دنیای قدیم هستند، به قبل از قرن نوزدهم میلادی برمی‌گردد. با وجود اینکه الیاف پنبه به صورت طبیعی در رنگ های سفید، قهوه ای و سبز نیز وجود دارند؛ اما ترس از آلودگی ژنتیکی پنبه سفید باعث شده تا در بسیاری از مکان های کشت پنبه، کشت پنبه های رنگی ممنوع شود.

ویژگی های پنبه

پنبه دارای ویژگی های متعدد و متمایزی است؛ در واقع همین ویژگی ها آن را به الیافی محبوب در صنعت نساجی تبدیل کرده اند. برخی از این ویژگی ها عبارتند از:

  • نرمی: پنبه گیاهی کرکی و نرم است؛ در نتیجه پارچه پنبه ای نیز همان احساس نرمی را در خود حفظ می کند.
  • دوام بالا: ساختار سلولی گیاه پنبه بسیار قوی است؛ به همین دلیل پارچه پنبه ای محکم بوده و در برابر پوشیدن و پارگی مقاوم می باشد.
  • قابلیت جذب: پارچه پنبه ای بسیار جاذب است، زیرا فواصل زیادی بین الیاف آن وجود دارد.
  • حفظ رنگ: پنبه به دلیل ماهیت جاذب خود به راحتی رنگ گرفته و رنگ را در خود حفظ می کند؛ لذا می توان پارچه های پنبه ای را به رنگ های مختلف و متنوع، رنگ کرد.
  • قابلیت تنفس بالا: از آنجاییکه پنبه ساختاری لیفی شکل دارد؛ لذا قابلیت تنفس آن نسبت به الیاف مصنوعی بیشتر است.
  • فاقد الکتریسیته ساکن: پنبه جریان الکتریسیته را هدایت نمی کند؛ در نتیجه پارچه پنبه ای فاقد الکتریسیته ساکن است.

تاریخچه پنبه ریشه شناسی کلمه پنبه کلمه Cotton که به معنی پنبه است، ریشه ای عربی دارد؛ چرا که از واژه عربی قطن (تلفظ انگلیسی: qutn یا qutun) گرفته شده است. پنبه معمولاً در قرون وسطی به این نام شناخته می شد. مارکوپولو در فصل دوم کتاب خود ولایتی به نام ختن (Khotan) در ترکستان را توصیف می کند (این منطقه امروزه به سین ‌کیانگ معروف است) که در آن پنبه به وفور کشت می شود. این واژه در اواسط قرن دوازدهم و حدوداً یک قرن بعد، وارد زبان انگلیسی شد. پارچه های پنبه ای در رم باستان تحت عنوان کالاهای وارداتی وارد این قلمرو می شدند؛ پنبه در سرزمین های رومی زبان، کالای نادری بود تا اینکه در اواخر قرون وسطی با قیمت های نازل از کشورهای عربی وارد این ممالک شد.

منبع: پنبه: تاریخچه، خصوصیات و کاربردهای آن | نساجی